Głóg (Crataegus monogyna)

Czym jest głóg?

Głóg (Crataegus) to kolczasty krzew lub niewielkie drzewo z rodziny różowatych, pospolity w Polsce na miedzach, skrajach lasów i w żywopłotach. W zielarstwie używa się dwóch rodzimych gatunków — głogu jednoszyjkowego (C. monogyna) i dwuszyjkowego (C. laevigata) — oraz ich mieszańców. Surowcem o najlepiej udokumentowanym działaniu jest liść z kwiatem (Crataegi folium cum flore); to na nim prowadzono badania kliniczne i to jego dotyczy monografia EMA [12].

Za działanie głogu odpowiada głównie mieszanina proantocyjanidyn oligomerycznych (OPC) i flawonoidów, takich jak witeksyna, hiperozyd i rutyna. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach opisano działanie przeciwutleniające, rozszerzające naczynia, przeciwpłytkowe i dodatnio inotropowe, czyli zwiększające siłę skurczu serca [4] [6]. To tłumaczy, dlaczego głóg badano przede wszystkim w kardiologii, ale o skuteczności u ludzi rozstrzygają dopiero badania kliniczne opisane niżej.

Co mówi monografia EMA

Europejska Agencja Leków uznaje liść z kwiatem głogu za tradycyjny produkt leczniczy roślinny w dwóch wskazaniach [12]:

• przemijające nerwowe dolegliwości sercowe, na przykład kołatanie albo uczucie „dodatkowego" uderzenia serca przy łagodnym niepokoju — ale dopiero po wykluczeniu poważnej choroby przez lekarza;
• łagodne objawy stresu psychicznego i ułatwienie zasypiania.

Status „tradycyjny" oznacza, że skuteczność uznano za wiarygodną na podstawie długiego, bezpiecznego stosowania, a nie badań klinicznych. Monografia nie obejmuje leczenia niewydolności serca ani nadciśnienia — w tych sytuacjach o stosowaniu głogu decyduje kardiolog.

Badania kliniczne

Niewydolność serca: lepsza tolerancja wysiłku, bez wpływu na rokowanie

Przegląd Cochrane z 2008 roku objął 14 badań z randomizacją, w których ekstrakt z głogu najczęściej dodawano do standardowego leczenia przewlekłej niewydolności serca (klasy NYHA I–III). Z dziesięciu badań (855 pacjentów) dało się połączyć dane: maksymalne obciążenie wysiłkowe wzrosło średnio o około 5 W, zmniejszył się wskaźnik zapotrzebowania serca na tlen, a pacjenci rzadziej zgłaszali duszność i zmęczenie. Działania niepożądane były rzadkie, łagodne i przemijające [7]. Wcześniejsza metaanaliza tych samych autorów (8 badań, 632 pacjentów) dała zbliżony wynik — około 7 W [1].

W badaniu z 2002 roku 209 pacjentów w klasie NYHA III przez 16 tygodni przyjmowało 900 mg lub 1800 mg ekstraktu dziennie albo placebo. Tolerancja wysiłku wzrosła istotnie tylko przy dawce 1800 mg, a objawy niewydolności zmniejszyły się przy obu dawkach [8].

Dwa nowsze badania studzą te wyniki. W badaniu SPICE 2681 pacjentów z obniżoną frakcją wyrzutową przez 24 miesiące przyjmowało 900 mg ekstraktu albo placebo, oba w dodatku do pełnego leczenia. Głóg nie zmniejszył liczby zdarzeń sercowych, czyli głównego punktu końcowego, ani istotnie śmiertelności; mniej nagłych zgonów sercowych odnotowano tylko w podgrupie z lepszą funkcją serca, co wymaga potwierdzenia [9]. W badaniu HERB CHF 120 pacjentów przez pół roku przyjmowało 900 mg ekstraktu dziennie albo placebo: dystans marszu, jakość życia i wydolność się nie poprawiły, a działań niepożądanych było więcej w grupie głogu, choć w większości niezwiązanych z sercem [2]. Przegląd korzyści i ryzyka z 2018 roku ocenia ekstrakt jako bezpieczny w połączeniu ze standardowym leczeniem [5].

Wniosek: przy niewydolności serca głóg może nieco poprawić tolerancję wysiłku i samopoczucie, ale nie zastępuje leków, które wydłużają życie, i powinien być stosowany wyłącznie za wiedzą kardiologa.

Ciśnienie tętnicze: efekt mały i niepewny

W badaniu z udziałem 79 osób z cukrzycą typu 2, w większości przyjmujących leki na nadciśnienie, 1200 mg ekstraktu dziennie przez 16 tygodni obniżyło ciśnienie rozkurczowe z 85,6 do 83,0 mmHg, podczas gdy w grupie placebo nieznacznie wzrosło; ciśnienie skurczowe nie różniło się między grupami [10]. Przeglądy wymieniają głóg wśród ziół o możliwym działaniu obniżającym ciśnienie, ale badań jest mało i są niewielkie [6]. Głóg nie zastępuje leczenia nadciśnienia.

Stres, niepokój i sen

Wskazania „nerwowe" opierają się na tradycji, którą uznała EMA [12]. Badań klinicznych samego głogu u osób z lękiem albo bezsennością nie znaleźliśmy. Jedyne większe badanie dotyczyło preparatu złożonego: u 264 osób z łagodnym i umiarkowanym lękiem uogólnionym połączenie głogu, pozłotki kalifornijskiej i magnezu przez trzy miesiące zmniejszało lęk nieco bardziej niż placebo [11]. Nie wiadomo jednak, jaki był w tym udział samego głogu.

Jak stosować

Napar (monografia EMA, przy nerwowych dolegliwościach sercowych): 1–2 g rozdrobnionego liścia z kwiatem zalać 150 ml wrzącej wody, pić do 4 razy dziennie, nie więcej niż 6 g na dobę [12].

Ekstrakty: monografia EMA podaje dla różnych rodzajów ekstraktów dawki dobowe mniej więcej od 240 do 1750 mg, zależnie od sposobu ich przygotowania [12]. W badaniach nad niewydolnością serca stosowano najczęściej 900–1800 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie [8] [9].

Jeśli objawy trwają dłużej niż dwa tygodnie albo się nasilają, trzeba skonsultować się z lekarzem. Obrzęk kostek lub nóg, ból w okolicy serca promieniujący do ramion, nadbrzusza lub szyi albo duszność wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej [12].

Bezpieczeństwo

Monografia EMA nie wymienia znanych działań niepożądanych ani interakcji z lekami [12]. Przegląd 24 badań klinicznych (dane od 5577 osób, dawki 160–1800 mg dziennie przez 3–24 tygodnie) odnotował 166 zdarzeń niepożądanych, w większości łagodnych lub umiarkowanych; najczęściej były to dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zawroty głowy, bóle głowy, migrena i kołatanie serca [3]. Interakcje z lekami nasercowymi pozostają głównie teoretyczne i w praktyce ich nie potwierdzono [4]. Mimo to przy digoksynie, beta-blokerach, lekach na nadciśnienie i lekach na zaburzenia erekcji głóg stosuj tylko za wiedzą lekarza, bo działa na te same układy.

W ciąży i podczas karmienia piersią głogu się nie zaleca z powodu braku danych. Przy nerwowych dolegliwościach sercowych monografia nie zaleca go osobom poniżej 18. roku życia, a przy stresie i problemach ze snem — dzieciom poniżej 12 lat [12].

Najczęściej zadawane pytania