Gojnik (Sideritis scardica)

Czym jest gojnik?

Gojnik (Sideritis) to rodzaj niskich, srebrzyście owłosionych bylin z rodziny jasnotowatych, rosnących w górach Bałkanów i basenu Morza Śródziemnego. Najlepiej zbadany gatunek, Sideritis scardica, rośnie na skalistych zboczach Grecji, Bułgarii i Macedonii Północnej. Na Bałkanach napar z ziela pije się jako „herbatę górską" — codziennie, jak zwykły napój, a leczniczo przy przeziębieniu, kaszlu i dolegliwościach żołądkowych [4].

Nazwę rodzajową wywodzi się od greckiego sideros, czyli żelazo, i zwykle tłumaczy dawnym stosowaniem tych roślin na rany zadane żelazną bronią. Surowcem jest ziele, czyli nadziemne części zbierane w czasie kwitnienia. Monografia EMA obejmuje cztery gatunki używane wymiennie: S. scardica, S. clandestina, S. raeseri i S. syriaca [5].

Substancje czynne

W zielu gojnika przeważają związki fenolowe: fenylopropanoidy (przede wszystkim werbaskozyd, zwany też akteozydem, i kwas chlorogenowy) oraz glikozydy flawonoidów z grupy izoskutelareiny i hypolaetyny. Obok nich występują diterpeny, irydoidy i niewielka ilość olejku eterycznego [2] [4]. To głównie fenolom przypisuje się działanie przeciwutleniające opisywane w badaniach laboratoryjnych [2].

Co mówi monografia EMA

Europejska Agencja Leków uznała gojnik za tradycyjny produkt leczniczy roślinny w dwóch wskazaniach: łagodzenie kaszlu związanego z przeziębieniem oraz łagodzenie łagodnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych [5]. Status „tradycyjny" oznacza, że skuteczność uznano za wiarygodną na podstawie co najmniej 30 lat bezpiecznego stosowania, a nie badań klinicznych — w tych wskazaniach takich badań nie ma. Monografia nie obejmuje działania na pamięć, nastrój ani lęk. Te zastosowania opierają się na badaniach opisanych niżej.

Badania nad lękiem i pamięcią

Jedyne badanie kliniczne: osoby w wieku 50–70 lat

W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą 155 zdrowych osób w wieku 50–70 lat przez 28 dni przyjmowało ekstrakt z gojnika (475 mg albo 950 mg dziennie), ekstrakt z miłorzębu (240 mg) lub placebo [1]. Po 28 dniach wyższa dawka gojnika istotnie obniżyła lęk mierzony kwestionariuszem STAI — w porównaniu zarówno z placebo, jak i z miłorzębem. W testach poznawczych efekty były wąskie: mniej fałszywych alarmów w zadaniu na szybkie przetwarzanie informacji wzrokowych i mniejszy spadek trafności w zadaniu na rozpoznawanie obrazów. Autorzy sami łączą poprawę po 28 dniach raczej ze spadkiem lęku niż z bezpośrednim działaniem na pamięć. Ciśnienie tętnicze się nie zmieniło [1].

Trzy zastrzeżenia. To jedno badanie. Uczestniczyły w nim osoby zdrowe. Sponsorował je producent ekstraktu, a troje jego pracowników było współautorami publikacji [1]. Nie ma badań klinicznych gojnika u osób z rozpoznanym zaburzeniem lękowym, depresją, otępieniem ani zaburzeniami snu.

Badania na zwierzętach i w laboratorium

U myszy z modelem choroby Alzheimera i u myszy starych codzienne podawanie ekstraktów z gojnika (S. scardica i S. euboea) poprawiało wyniki testów pamięci i zmniejszało ilość beta-amyloidu w mózgu [6]. U nicienia Caenorhabditis elegans z ludzkim beta-amyloidem ekstrakty zmniejszały liczbę złogów o około 21% i opóźniały porażenie zwierząt [7]. W badaniu na zakończeniach nerwowych z mózgu szczura ekstrakty hamowały wychwyt zwrotny serotoniny, noradrenaliny i dopaminy [3]. To powód, żeby badać gojnik dalej, ale nie dowód działania u ludzi: wyników z myszy, nicieni i probówki nie da się przełożyć ani na dawkę naparu, ani na skuteczność u chorego.

Czego nie udowodniono

W opisach gojnika często pojawiają się „silne działanie przeciwzapalne", „ochrona przed Alzheimerem" albo „działanie jak lek przeciwdepresyjny". Żadne z tych twierdzeń nie ma dziś potwierdzenia w badaniach klinicznych. Działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające opisano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach. Przegląd z 2020 roku wymienia też doniesienia o wpływie na trawienie, masę ciała i insulinooporność, ale one również pochodzą głównie z badań przedklinicznych [2].

Jak stosować

Napar (monografia EMA): 2–4 g rozdrobnionego ziela zalać 150–200 ml wrzącej wody, pić 2–3 razy dziennie, nie więcej niż 12 g ziela na dobę. Jeśli kaszel nie mija po tygodniu albo dolegliwości trawienne trwają dłużej niż dwa tygodnie, trzeba skonsultować się z lekarzem [5].

Ekstrakt: w badaniu klinicznym stosowano 475 mg i 950 mg suchego ekstraktu dziennie przez 28 dni, a spadek lęku dotyczył wyższej dawki [1]. Ekstrakty w sprzedaży różnią się sposobem przygotowania, więc wyniki tego badania nie przenoszą się automatycznie na każdy produkt.

Gojnik nie zawiera kofeiny. Monografia EMA nie zaleca go osobom poniżej 18. roku życia — z powodu braku danych, a nie znanego ryzyka [5].

Bezpieczeństwo

Monografia EMA nie wymienia znanych działań niepożądanych ani interakcji z lekami. Jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na gojnik lub inne rośliny jasnotowate, takie jak mięta, melisa, szałwia czy lawenda. W ciąży i podczas karmienia piersią gojnika się nie zaleca, bo brakuje danych o bezpieczeństwie [5]. W jedynym badaniu klinicznym, w którym mierzono ciśnienie tętnicze, gojnik go nie zmieniał [1], więc nie ma podstaw, by przypisywać mu działanie obniżające ciśnienie.

Jedna ostrożność, której monografia nie wymaga, ale która ma podstawę w badaniu laboratoryjnym: ekstrakty z gojnika hamowały wychwyt zwrotny serotoniny, noradrenaliny i dopaminy, a dodane do fluwoksaminy nasilały jej działanie w warunkach in vitro [3]. Jeśli przyjmujesz leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza z grup SSRI i SNRI albo inhibitory MAO, porozmawiaj z lekarzem przed regularnym stosowaniem ekstraktu.

Najczęściej zadawane pytania